Кандыг-даа хевирниң ном саңының онзагай адыры бар – ол дээрге чурт-шинчилел адыры. Бо адырның ажылы солун болгаш сонуурганчыг, чүге дизе төөгү, төрээн чер-чурт, чогаалчылар, алдарлыг кижилер болгаш анаа-даа бөдүүн чон-биле холбаалыг болганындан.
Бистиң Чеди-Хөл кожууннуң ном саңы солун ужуражылгаларны удаа-дараа янзы-бүрү хевирлерге эрттирер, ынчангаш номчукчу чоннуң билип алыр чүүлдери кайы көвей. Ном саңы болган соонда бистиң ажылдакчылар Россияның, Тываның база ниити делегейниң чогаалчыларының дугайында, оларның мерген-угаанныг чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын солун болгаш чедимчелиг кылдыр номчукчу чонга чедирерин кызып чоруур бис.
Чогаалчы кижи дээрге тывызыксыг салым-чаянныг, чечен-мерген, тускай көрүштүг кижилер болур. Олар чурттуң болгаш чоннуң амыдыралын дидими-биле чуруп көргүзүп чоруурлар. А оларның шүлүк-даа, калбак-даа чогаалдары кижилерниң сагыш-сеткилин уран сөстүң күжү-биле оттуруп, бодандырыптар болгаш амыдыралдың угаадыгларын тыва бээринге айтыкчы-сумелекчилер болур.
Чон аразынга ном болгаш номчулганы сайзырадыр болгаш өзүп орар аныяк, чаш салгалдың ном-дептерге сонуургалын оттуруп, тыва чогаалга ынак болурун кижизидер сорулга-биле, май 19-та Чеди-Хөл кожууннуң төвү Хову-Аксынга “Таңды-Уула” төп культура ордузунга, бистиң чалалгавыс-биле Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Россияның чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү, шүлүкчү, прозачы, шиичи, очулдурукчу Николай Шагдыр-оолович Куулар-биле «Чонга сонум – сорунзалыг чогаалдарым» деп чогаалчының 65 харлаанынга тураскааткан байырлыг ужуражылга-хемчег болуп эрткен.
Байырлыг ужуражылга чогаалчының “Тыва” деп шүлүү-биле эгелээн. Хемчегни Чеди-Хөл кожууннуң төпчүткен ном саңының даргазы Алефтина Сарыг-Лама ажыткаш, чогаалчыга болгаш киржикчилерге өөрүп четтиргенин илеретти.
Хемчегниң дараазында кезээнде ном саңының ном бүрүткээр килдистиң эргелекчизи Шолбанмаа Соян чогаалчының намдар-төөгүзү болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын көрүкчүлерге чурук презентациязы-биле көргүскен.
“Чогаадылга хостуг чолу, меңээ болуш…» деп кыска илеткел-биле шүлүк сайгарылгазын чонга таныштырып, чогаалчының чоокта чаа үнген «Эглип келгер!» деп тускайлаттынган шериг операциязынга хамаарышкан шүлүүн аянныг номчулгага ном саңының библиографы Саяна Комбу күүседип, бараалгаткан. База-ла ол темага хамаарышкан Николай Шагдыр-ооловичиниң, май 14-те чырыкче үнген «Кажыыдалдың дүнү» деп шүлүүн, Виктор Көк-оол аттыг национал театрның артизи, Саян Монгуш бедик көдүрлүүшкүннүг номчуурга, зал ишти шыпшың. Делегейде дүшкүүрлүг нарын берге байдал тургустунуп, Россия биле Украина алышкы-чурттарның аразында чөрүлдээ чоруп турары база Ада-чурттуң чаагай чорук, тиилелгези дээш дайынчы улуг-биче Тываның эң онзагай оолдары хорап турары, кара сагыштыг дайын, тыва солдат оолдарывыстың салым-чолу, чурттунуң келир үези дээш чогаалчының сагыш-сеткили ам-даа дүвүреп, хөрек-чүрээнге аар-берге болганын эскердим. Чогаалчының шүлүк дамчыштыр номчукчуга чедирер дээн сорулгалыг үзел-бодалы, бо кижиниң ишти-хөңнүн кударадып, билиндириптер болгаш кижиниң дамыр-ханынче изигнеди кирген ышкаш сагындырды меңээ.
Николай Шагдыр-оолович чогаал ажылынче шүлүкчү бооп кирген болгаш массалыг номчукчунуң мурнунда бир дугаарында улусчу шүлүкчү бооп алдаржаанын хемчегниң башкарыкчылары база дыңнатканнар.
Шүлүк кезээн уламчылап, кожууннуң сумуларындан улуг-биче өөреникчи салгалывыс чогаалчының төрээн чер-чурт дугайында аңгы-аңгы шүлүктерин шээжи болгаш аянныг номчулгага чонга бараалгаттылар. Сайлыг школазының 5-ки класстың өөреникчилери «Аът дугайында балладаны» шээжи-дем-биле күүседип, эр-хей болдулар. Элегест сумузунуң 5-ки класстың өөреникчизи Саая Айнур, чогаалчының “Тыва” деп шүлүүн аянныг номчууру чаптанчыг болду. База-ла ол сумунуң 8-ки класстың өөреникчизи Шыгжал Ариадна чогаалчының автопортредин чурааш, чогаалчыга белекке сөңнээн. Шүлүкчүлерниң аразындан кайгамчык шүлүк номчуур Ак-Тал школазыныс 6-гы класстың өөреникчизи Быштак-оол Аланты “Мен тыва мен” деп база Хову-Аксы ортумак школазының 10-гу класстың өөреникчизи Ховалыг Онзагай “Тыва тукка йөрээл сөзү” деп шүлүктер-биле чогаалчының болгаш көрүкчүлерниң бедик үнелелин чаалап алдылар. Оон аңгыда чогаалчының шүлүктеринге чуруктар чураан уруглар кайы көвей болган.
Залга чаңгыланган чогаалчының шүлүктери көрүкчүлерниң сагыш-сеткилинче куюмнуг кирип, сергедип, национал-патриотчу чоруун оттурган боор деп идегелдиг арттым.
Чогаалчы-биле ужуражылга чоорту байырлыг кезээнче чыла бергенин эскербейн бардывыс. Ном санының даргазы Алефтина Сундуевна чалап алган чогаалчывысты чеди-хөлчүлерниң мурнундан юбилейлиг чылы таварыштыр изиг байырны чедирип, чогаалчывыска хүндүткел-биле мөгейип, чаа-чаа, ханы уткалыг чогаалдары-биле номчукчуларны өөртүрүн күзевишаан, ном санының мурнундан суй-белекти сөңнеди.
Хемчегниң кол маадыры дарый сөстү ап, өөрүп четтиргенин илеретпишаан, ном саңының ажылын бедик үнелеп, бодунуң допчу-намдары, амыдырал-чуртталгазы болгаш амгы үеде кылып турар ажыл-чорудулгазының дугайында уран-чечен солун төөгүп, ном саңының номчукчуларынга бодунуң үндүрген номнарын ном саңының даргазы Алефтина Сундуевна таварыштыр, белек кылып, сөңнеди.
Чогаалчы-биле ужуражылга номчукчу кижиге уттундурбас болуушкуннарның бирээзи болур болгай, ынчангаш ужуражылга улаштыр айтырыглар кезээнче кирип, уламчылады.
Айтырыгларның аразындан Хову-Аксы школазының республика чергелиг төрээн чогаал олимпиадазының тиилекчилериниң санынче кирген, 9-ку класстын өөреникчизи Таспанчик Дамерлан “Чеди-Хөл дугайында чогаал бижээн Силер бе?” деп сонуургалдыг айтырыг салгаш, бистиң кожуун дугайында чогаалдардан бижиирин диледи.
Байырлыг ужуражылгага эрткен чылын 80 харын демдеглээн Чеди-Хөлдүң улуг чогаалчызы Чечен Байкараевич Ирбижей база ооң өөнүң ишти Антонина Петровна-биле эш-коллегазы Николай Шагдыр-ооловичке байыр чедирип, сөң-белектиг келгенин демдеглевес аргам чок. Өгбе чогаалчывыска Николай Шагдыр-оолович “Тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү” деп кызыл бижиин тудусканынга, Чечен Байкаревичиниң өөрүшкүзү каракка илдең болду.
Николай Шагдыр-ооловичтиң ужуражылгаже кады аалдап келген чогаалчы эш-өөрү Лидия Херлиевна Иргит биле Зинаида Салчаковна Серен-Чимит юбилярның калбак чогаалдарының ниити сайгарылгазын таныштырдылар.
Лидия Херлиевна Николай Шагдыр-ооловичти 20-ги вектиң классик чогаалчызы деп чонга солун медээлеп чугаалады, чүге дизе ол бүгү талазы-биле чогаалга чедишкен, бышкан, мерген-угаанын чонга шаңнаан улуг чогаалчы деп медээледи. А Совет уениң деңнели-биле алыр болза, Россияның тюрк чогаалчыларының эң-не шылгараңгай чогаалчыларының бирээзиңче Николай Шагдыр-оолович Куулар кирип турары база ол 20 чыл иштинде Библия номун тыва дылче очулдурган, 3 кижиден тургустунган бөлүктүң кол очулдурукчузу деп база дыңнатканы солун болду.
Зинаида Салчаковна школачыларны чаптап, мактап, оларның бо хемчегге шээжилеп алган шүлүктери бичии чаш уругларның угаанынга артып каарын сагындырып, тыва дылга билии-даа, эртеми-даа шыырак чогаалчының чогаалдары эртине болурун база чогаалчының тускай талантызын уран-чечен, солун кылдыр аалчыларга чедирип, чогаалчының ЧОНГА СӨҢҮ – СОРУНЗАЛЫГ ЧОГААЛДАРЫН улуг-биче чон, ылаңгыя аныяк өскеннер, сонуургалдыг номчуп таныжарынче кыйгырды.
Николай Шагдыр-ооловичиниң элээн хөй лириктиг шүлүктеринге тыва композиторлар аялгаларны база бижээн. Ол ырлар чоннуң ынак ырлары аппарган. Ынчангаш хемчегге чогаалчывыстың шүлүктеринге бижээн ырларны “Таңды-Уула” аттыг культура ордузунуң ыраажылары Эльвира Кыргыс, Хуреш-оол Куулар, Бокту-Кириш Хорлуу “Тыва оол мен”, “Каттап келбес”, “Эчис күзел — ынакшыл”, “Чараш кадай”, “Төрүттүнген хүнүн-биле” деп ырларны чараш хоюг үннери-биле удаа-дараа ырлап, солун ужуражылгага аянныг хөөннү киирип, чонга бараалгадылар.
Ужуражылгага “Чеди-Хөлдүң чеченнери” деп чогаал каттыжыышкынының удуртукчузу, шүлүкчүвүс Маадыр Март-оолович Кыргыс улуг чогаалчыга байырын чедирип, бодунуң бижээн шүлүүн бараалгатты.
Оон аңгыда кожуунда чурттап турар улуг башкывыс Нина Тюлюшовна Сарыглар биле культураның хоочуну Тамара Седип-ооловна Сандык чогаалчы чаңгысклассчызын деткип, байырлыг сөзүн йөрээдилер.
Хову-Аксының хоочуннар болгаш инвалидтер бажынының хоочуну Оюн Михаил Шарабиевич дириг чогаалчы-биле ужуражылга-хемчегни хоочуннар аажок сонуургаанын чугаалааш, чогаалчыга байыр чедирип, чылыг сөстерни сөңнеди.
Амгы үеде республикавыстың улуг чогаалчылары удаа-дараа чон-биле ужуражып, кожууннар кезип турары дыка өөрүнчүг-дүр. Тыва чечен чогаалдың чаартыкчы дөрткү салгалдың чаа агымны немээн болгаш немеп чоруур төлээзи, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Россияның чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү Николай Шагдыр-оолович Кууларга чалалгавысты хүлээп алганынга өөрүп база чогаалчы эжин деткип, кады аалдап келген эш-өөрү Лидия Херлиевна Иргит биле Зинаида Салчаковна Серен-Чимит чогаалчыларывыска күдүк чедир мөгейбишаан, чон-биле уттундурбас кайгамчык солун ужуражылганы кылганынга четтиргенивисти чеди-хөлчүлерниң мурнундан илередип, быжыг кадыкшылды күзеп арттывыс.
Чогаалчы улустуң номнарын хөй номчукчулар номчуп чорууру дээрге-ле, чогаалчы кижиге улуг үнелел болур деп санаар мен, ынчангаш бистиң ном саңының талазындан тыва чогаалчыларывысты чонга таныштырып, оларның эртине үнелиг мерген-угаанныг чогаалдарын номчукчуга уран-чечен кылдыр чедирерин арыг сеткилимден аазаар-дыр мен. Дириг чогаалчы-биле ужуражылганың үнелелин эки, солун болгаш хөй киржикчилерден алганывысты маңаа демдеглеп каары артык эвес боор.
Байырлыг ужуражылгага өөреникчилери-биле моорлап келген, ном саңы-биле сырый ажылдап турар тыва дыл, чогаал башкылары Зоя Даржаевна, Октябрина Алексеевна, Алла Көгеловна, Долчаң Кыргысовна башкыларга, өөреникчилерге, хоочуннарывыска, чогаалчывыска байырлыг сөзүн чедирип, ырызын сөңнээн “Дамырак” аттыг херээженнер бөлүүнге, ылаңгыя “Чеди-Хөлдүң чеченнери” деп чогаал каттыжыышкынының төлээлеринге база ниити келген номчукчуларывыска өөрүп четтирдивис.
Байырлыг ужуражылганы эттиржип, башкарыкчылап турган, шүлүкчү, Хендергениң ховар кызы Роланда Хүлер-ооловна Сотпа эш-коллегамга база өөрүп, четтиргенимни илередип, ажыл-ижинге бедик чедиишкиннерни күзедим.
Тыва чогаал ниитилел амыдыралында кезээде бирги черни ээлеп турар болганында, аныяк өскеннерни-даа, ниити номчукчуларны-даа Николай Шагдыр-ооловичиниң эм-домнуг сорунзалыг чогаалдарын номчуп, сагыш-сеткилин байлакшыдып алырын күзеп, «эртинени черден казар, эртемнерни номдан тывар» деп өгбелеривистиң үлегерин эдерип, ном саңынче чаладывыс, эргим чонум!
