Мындаа чаа, Чеди-Хѳл кожууннуң «Чеди-Хѳлдуң чеченнери» деп чогаадыкчы каттыжыышкын Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң баштаар черинден ЧОГААЛЧЫЛАР ЭВИЛЕЛИНИҢ 80 ЧЫЛ ОЮНГА ТУРАСКААТКАН байырлыг хемчегже чалалга алгаш, улуг ѳѳрүшкүлүг хүлээп, октябрь 18-те, эвилелдиң байырлыг шуулганынга демнии-биле четкеш келдивис.
Шуулган дыка солун, онзагай шинчилиг болуп эрткен. Чогаалчыларның шуулганының ажыдыышкынынга улуг даргаларывыс чогаалчыларывыска, чечен чогаалдың мѳгейикчилеринге байыр чедирип, чогаалчыларга ажыл-ижи чедиишкинниг, бийири ылгын болурун күзеп база патриотчу улуг идигни бергеннер.
Ажылчын кезээнде онза-солун илеткелдерни бистиң чогаадыкчы каттыжыышкын улуг сонуургал-биле ѳѳренип кѳрдүвүс.
Илеткелдерниң темалары:
1. «Аныяк авторларның чогаадыкчы ѳзүлдезинге чогаадыкчы каттыжыышкыннарның ролю» — Кужугет М.А., чогаалчы, башкы, чогаал шинчилекчизи, ТывКУ-нуң Литературлуг музейиниң эргелекчизи;
2. «Бай-Тайга кожуунунда «Мѳңгүлек» ыры-хѳгжүмнүг чогаадыкчы каттыжыышкынның ажыл-чорудулгазы» — Салчак Н.П., чогаадыкчы каттыжыышкынның даргазы;
3. «Тываның аныяк шүлүкчүлери» — ТР улустуң чогаалчызы Э.Б.Мижит.
Шуулганның хѳгжүмнүг кезээнде чогаадыкчы каттыжыышкыннарның ыры-хѳгжүмнүг таныштырылгазы онза-солун эрткен.
Ниитизи-биле 10 хире чогаадыкчы каттыжыышкыннар киришкен. Ѳске кожууннардан чамдык чогаадыкчы каттыжыышкыннар 30-40 чыл бурунгаар тургустунганнары-даа бар, а чамдыктары бо чоокку үелерде тургустунганнары-даа бар болду.
Туңнел кезээнде Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы Саяна Май-ооловна Ѳндүр чогаадыкчы каттыжыышкыннарга ѳѳрүп четтириишкин бижиктери-биле ном белектерни сѳңнеп, байыр чедирген.
Бистиң кожуунда чурттап турар улуг назылыг чогаалчывыс Чечен Байкараевич Ирбижей, 80 хар ою таварыштыр, Тыва Республиканың Культура яамызындан хүндүлүг бижик ап, тѳлептиг болганынга, каттыжыышкынның кежигүннери улуг ѳѳрүп, байыр чедирдивис. Чогаалчывысты эдертип чоруур, ѳѳнүң ишти Антонина Петровна Зашихинага Культура яамызы боодал чечектерни сѳңнээн.
Чечен Байкараевичиниң аныяк салгалы ол хүн сценаже бир дугаар үнүп, боттарын кѳргүзүп, чечен сѳстү ап, ыры-шоорун чонунга бараалгатканы онза болган.
Шуулганның барык сѳѳлүнде, республиканың улуг артистерини байырлыг концердин уламчылаан.
Шуулганның кол сорулгазы аныяк авторларның чогаадыкчы ѳзүлдезинге улуг дуза кадары, оларның сѳс-домаан дорттап, шын хевирлеп, ниити тыва литератураның дүрүмнеринге дүүштүрүп, билиглер бээри.
Ынчангаш, Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери — улуг чогаалчыларывыска, 80 чыл ою таварыштыр Чеди-Хѳлден изиг байырны сѳңнеп, бүгүдеге чугле экини, быжыг кадыкшылды, улуг-улуг чедиишкиннерни күзеп, шүлүктери, чогаалдары, чечен чугаа, тоожулары чырыкче номнар болуп, улай-улай үнер болзун, демир-үжүү ылгын болзун, номчукчуларның холунче дарый кирип, оларның сагыш-сеткилин чаалап аап турар болзун!
Бо байыр чедириишкин бистиң чогаадыкчы каттыжыышкынның кежигүннеринге база хамаарылгалыг. Олар база бистиң номчукчуларның сагыш-сеткилин ѳѳртүп, хѳй-хѳй шүлүктер, калбак чогаалдарны үндүрүп бараалгадыр болзуннар!
Сагындырыг, бистиң «Чеди-Хѳлдүң чеченнери» чогадыыкчы каттыжыышкын бо чылдың апрель айда тургустан. «Чеди-Хѳлдүң чеченнери» чогаадыкчы каттыжыышкынның кежигүннерин таныштырарын чѳпшээреп кѳрүңер, чонум. Каттыжыышкынны удуртуп баштап эгелээн аныяк шүлүкчүвүс Маадыр Март-оолович Кыргыс. Маадыр Март-ооловичиниң ыры кылдыр хуула берген шүлүктерин чон дыка эки билир. Ол болза «Дүнеки Шагаан-Арыг». Ырлап күүсеткен ыраажывыс — Тыва Республиканың алдарлыг ыраажызы Борбак- оол Салчак. Дараазында чон аразында нептерээн ырызы «Эчис сорук». Бо ырны ырлап күүседип турар алдарлыг ыраажывыс Айдаш Барыңмаа. База бир «Таңды эдээ» деп шүлүүнге аялганы бижээш, күүседип турар ыраажывыс, Чеди-Хѳл кожууннуң алдарлыг ыраажызы, эш-коллегавыс Хүреш-оол Куулар. Болгүмнуң кежигүннеринде: улуг ѳгбевис Нелля Аралдюевна Кѳк-оол. Кѳрүкчүлерге ол хүн бараалгаткан шүлүү «Бегзи-Хуурак маадырывыс». Каяа-даа аажок идепкейжи, Хендерге сумузунуң ниитижизи Роланда Хүлер-ооловна Сотпа. Ооң шүлүктери база кѳвей. Чонга билдингир псевдоними Роланда Сотпа, Хендерге кызы деп шүлүктериниң адаанга бараалгадып бижиир. Чогаадыкчы каттыжыышкынның база бир онзагай шүлүкчүзү Улуг-Хем кожууннуң Чааты сумузунда чурттап турар. Ѳскен тѳрээн чери Хендерге. Ынчалза-даа чараш утка-шынарлыг шүлүктерин удаа-дараа бистиң кожууннуң, Хендерге сумузунуң бѳлүктеринге бараалгадыр аныяк шүлүкчүвүс Лада Донгаковна Сагаан-оол.
Ниитизи-биле шуулган эки эрткен. Бистерлер дыка-ла хѳйнү кѳрүп, билип алганывыс биске ѳѳредиглиг болду. Келир үеде чогаадыкчы каттыжыышкынның ажылың хѳгжүдер сорулгалыг арткаш база улуг чогаалчыларывыс-биле харылзааны үспезин кызыдар бис.
А мен, амы-хуумда бодум, хѳй-ле айтырыгларлыг арттып кагдым. Чижээ: хүннүң кайы үезинде чогаалчы кижи бижиттинип, парланырга таарымчалыг болурга, улуг чогаалдар тѳрүттүнүп кээрил? Шүлүктерге чараш ырлар аялгаларын чогаадыптар амгы үениң шүлүкчүлери база бар болгай. Баштай кайызы мурнай тѳрүттүнерил: шүлүк бе азы аялга бе? — дээнзиг айтырыглар сагыжымда арттып кагды. Бо айтырыгларны чогаалчылар, шүлүкү бүрүзүнден сонуургап айтырзымза…
Материалдың сѳзүглелин белеткээни кожууннуң тѳп ном саңының библиотекары Айлана Соян
