Чечен Бай-Караевич Ирбижей
Чечен Бай-Караевич Ирбижей 1942 чылдың июнь 12-де Улуг-Хем кожууннуң Баян-Колга тѳрүттүнген.
Ачазы Бай-Кара Деңгиликович Ирбижей бѳдүүн ѳг-бүлеге тѳрүттүнген, шүүгү черинге ажылдап чораан. Авазы Бадаа Дондуковна бай-шыдалдыг ѳг-бүлеге тѳрүттүнген, ону Орус Байкара деп күүйү азырап каан.
Кызыл хоорайның 2 дугаар школазын дооскаш, Кызылдың СПТУ-1-ге механизатор салбырын дооскан. Ажылчын амыдыралын Таджик чуртунга Вахш шынаазынга геология экспедициязындан эгелээн. Баян-Колга малчыннап, тракотор мунуп, чер чарып, Терлиг-Хаяның мѳңгүн суу болбаазырадыр заводунга ѳрүмнекчилеп ажылдап турган. Дыка хѳй чылдар иштинде Чеди-Хѳл кожууннуң Хову-Аксының «Тыва кобальт» комбинадынга ажылдаан.
1962 чылдан эгелеп ол баштайгы шүлүүн «Тываның аныяктары» солунга парлаткан. 70 чылдарда ол М.Горький аттыг литература институдунга сураглыг чогаалчы Н.Евдокимовтуң семинарынга кирип алган. Амыдыралдың ажыг дерин даг ажылынга «амзап» четтигипикен аныяк оолга уран чогаалдың хуулгаазын аргалары аңаа хүн-бүрү ажыттынып, проза чогаалының ээреминче ону улам элзеди берген. Ол аңаа ѳѳренип тура, ортаакы Азияның бир сюжединге «Ѳлүм кашпалы» деп тоожуну бижээн. «Литературлуг Россия» деп солунга ооң «Частыышкын» деп чечен чугаазы парлаттынган.
1986 чылда Тываның ном үндүрер чери ооң «Ынак эжиң кымыл?» деп тоожу, чечен чугаалар чыындызын парлап үндүрген. Бо ном авторнуң литература институдун доозуп үнеринге диплом ажылы болбушаан, номчукчуларже ооң делгереңгей оруун ажыткан.
2002 чылдан эгелеп «Ноян таңмазы» деп бай-каралар тѳѳгүзүн чуруп кѳргүскен элээн улуг роман бижип алган чедип келген.
Чечен Ирбижей чогаалга тыва кижиниң иштики аажы-чаңын үндүр «чулгуп» кээр аргалыг кижи.
ИРБИЖЕЙ ЧЕЧЕН БАЙ-КАРАЕВИЧ
Родился 12 июня 1942 г. В м. Баян-Кол Улуг-Хемского хошуна Тувинской Народной Республики.
Прозаик.
Окончил Литературный институт им. М. Горького (1986). Отточил свое литературное мастерство на семинаре прозаика Н. Евдокимова.
Работал в геологической экспедиции, проводившей разведку полезных ископаемых в Вахшской долине Таджикистана, чабаном в родном совхозе «Баян-Кол», трактористом, бурильщиком Терлиг-Хаинского завода по переработке ртути и комбината «Тувакобальт», корреспондентом газет «Тываның аныяктары», «Содействие», районной газеты «Таңды-Уула».
Литературную деятельность начал с 1962 г. Автор книги прозы «Ынак эжиң кымыл?» («Кто твой любимый друг?», 1985), «Ноян таңмазы» («Печать нояна», 2008). Сборник стихов вышел в 2005 г. под названием «Дедир салгын» («Упрямый вевтерок»).
В книгу «Кто твой любимый друг?» входит много легенд о любви и о дружбе. В центре рассказов – образ молодых рабочих, ищущих, творческих.
Его творчество переведено на русский язык.
Член Союза писателей Республики Тыва, Союза писателей России (2003).
![]()

