Шагаага белеткенир ужен хонуктун чымыштыг уезин будуу айы дээр. Будуу айында кылыр ужурлуг чуулдер: арыгланыр, чем белеткээри.
Арыгланыры. Бо уеде кижи бурузу Шагаага белеткенип, аал-оранын арыглап, харга кактаныр. Чыл дургузунда чыглып келген бок-сакты, хир-чамны арыглаар. Чугле даштыкы чуулдерни арыглаар эвес, а кижи бодунун сагыш-сеткилин, узел-бодалдарын арыглаары чугула. Будуу айнын кол утказы – белеткел болгаш, кижинин даштыкы база иштики арыглаашкыны болур.
Шагаанын чемин белеткээри. Чаа-чылдын чемин чооглаарда ак-чемни, хайындырган хой эъдин, чинге-тарааны, соктаан далганны, боова-боорзакты кылыр. Шагаанын чемин бистин огбелеривис кузун мал-маган семис турда аайлааш, шыгжап белеткеп каар турган. Улуг хырын иштинге эътти шыгжап алыр, ону хырбача (хырмача) дээр. Шагаа будуузунде ол шыгжап алган эъдин «бузар» турган.
Огнун хундуткелдиг чери — «дорге», бурган ширээзинин мурнунга тыва ак чемни салыр, а дан адып келирге Бурганнарнын мурнунга чула кыпсып каары чоптуг. Ак чемге суттен унген чемнер хамааржыр: сут боду, саржаг, ореме, суттуг шай, быштак, курут, ааржы, ээжегей, чокпек. Ак чемин Шагаа дужер мурнунда «чук ундуреринге» хереглээр, санга салыр, оран-делегей болгаш чер-чурт ээлерин чемгереринге ажыглаар. Ак чем-биле бойдусту сузуглээри дээрге-ле, кижинин бодунга болгаш оске кижилерге аас-кежиктиг амыдырал кузээн сеткили болур. Шагаада аъш-чем элбек болуру чугула.
Будуу айы – эн хой белеткел, чымыштыг уези болур.
Будуу хун
Чылдын соолгу хунун будуу хун дээр. Ол хунге чедир Шагаага улуг белеткел колдуунда доозулган боор ужурлуг. Ол хун хирлиг ажыл кылбас, аажы-чанны холга тудар. Будуу кежээзинде «чук ундурер» деп езулалды эрттирип болур. «Чук ундурер» дээрге кижинин ол чылда чогумчалыг чугунче ис баштап каарын ынча дээр. Чогумчалыг чугун лама-башкыларда айтырып алыр боор. Чук ундургеш келген кижини ак чем-биле уткуур.
Чон Шагаанын дужерин манавышаан, белеткеп алган чаагай чемин чип, хондур солун чугаалажыр, хоорежир, тоолдажыр, оюн-тоглаалаар…
