(Болган таварылга)
Дүн. Чайгы дүн ортузу. Намчак удуп чыдабир-ле дирт-дарт дээн шимээн-дааштан серт дээш, отту чаштап келген. Сыртыктан бажын кѳдүрүп келгеш дыңнаалаарга, чадагай инек кажаазының чанында-ла хире, инектерниң «Мѳ-ѳѳ!» деп эткен, хойган даажы дыңналган. Ол кодан инээн кадаттан кежээ аалга келирге, кажаазынга кажаалавас турган. Олар кажаа чанында салдынгылаан тарай-тарай чыткылаан улуг борбак даш дустарны чылгап девээлеп тура, кажаа долгандыр аяң шѳлге мизиредир чыткылаптарлар. Инектери ынчалдыр ѳѳренип калган боорга, Намчак оларны кажаалаар дээш албадавас турган. Чүгле ында-хаая «Болар четче ирги бе?» — дээш билип алыр дээнде кажаалааш, санап үндүрер. Чок-ла болза чаъс-бораң үезинде оларны кажаалап алыр дээрден башка, чайгы эки кежээлерде кажаалавас, анаа кажаа даштында аяң шѳлге хондурар турган… Ам хенертен инектерниң хойган даажы дыңналган. Намчак чыткан орнундан дүвү-далаш тура халааш, идик-хевин шал-бул кеттине соккаш, ѳгден үне халаан.
Аккалчык дээр безерек боттуг ыды ѳг эжиинде сыңны берген, бир-ле чүведен аажок кортканзыг, кудуруун мунупкан сириңейнип орган. Ээзин кѳрүп кааш, ол харык чо-ок чаңгыс аай үн-биле «Аг!» кылдыр ээрипкеш, хыйланганзыг химиренген дег харыылааштың, ыыды чиде берген.
Дүнеки дээрде ай эдир булуттар ѳттүр шала муңгараанзыг астына берген, бүлүрертир чырып турган. Намчак эпти-ле кежээ кады кожа-кожа чыткылаптар инектер чыдыны кажаа ынды шѳлче кѳрүптерге, куп-куруг. Ол кайгай хона бергештиң:
— Ку-уг! Хойт-хайт! Ол качнаары ол дээр сен, боларның! – деп алгырып кускуннааш, хомудап чугааланган.
Ол кезек кулак салып дыңнаалаарга, ѳгнүң ол-бо чартыында дужаашкак ыракта коъш аргалар иштинде-ле хире, хоюп маңнашкан инектер даажы-ла боор, ыяштар будуктары хире-хире кизирт-казырт кындыр сынгылаар, шимээн-дааш-даа үнер. А ооң турганы черниң дужунда, дуу барааны кѳстүп турар караңгы аргалыг дѳшпелдир дагжыгашта шимээн-не эвес дааш чыжырап үнген соонда, даажы ырап чоруй, чиде хона берген. Намчактың алгызындан ѳг иштинде кавайда удуп чыткан чаш уруу биле үш харлыг оглу уйгудан отту чаштап келгеннер, а бичиизи ыглай берген. Уруунуң үнүнден авазы база оттуп келгеш, ашааның ѳг даштында шимээнин дыңнай сал, ыглаан уруун-даа тоовайн, орнундан тура халый, ѳгден үне халаан.
— Чүү болду? – деп, эктинде шыва тон эштинипкен, баш-бужунуң дүгү авырара ѳгбее берген, кортканы дегет, ол ашаандан айтырган.
Намчак кадайын кѳрүп кааш, аңаа дүвүреп чугаалаан:
— Ядараан! Кѳр даан, чыдынында инектеривис чаңгызы-даа чогулу! Та бѳрүзү чүве, та чүү амытан оларны хойзупканы ол чүве. Моовалар чүк быдаргай маңнажы бергени ол эвеспе. Сүрер бе? Азы?
— Чок-чок! Дүне када хей боор. Кайыын тывар сен оларны. Тарай халчы берген инектерни чаңгыстап кажыктай чыып алыр аргаң бар эвес. Келген аалчы – тайга ээзи адыг-хайыракан болза канчаар сен? Хей, эжим! Сокса-сокса. Бис канчаар бис?.. Хоржок! Даң адып келирге чорувут шүве – деп, Оля ашаанче, дүн кадында чаш уруглар-биле ону каапкаш чоруй баар ийне дээнзиг, карадаан сеткилдиг ооң шиитпирин үзе шаап угааткан.
Инектер соондан маңнаптар дээш, дап бээр чыгап турган Намдактың далашкан сеткили оожургап, кадайының ону соксадып турарын дыңнааш, чѳпсүнген. «Шынап-ла, дүне када оларны ындыг дүрген кажыктай чыып аар аргам бар эвес, хупуразында. Даң чырыырга, шѳлээн базыпкай мен аан» — деп, ол иштинде боданыпкан…
Намчак кадай-биле кады «Ак-Тал» совхозтуң бир кодан сувай инектерин Хѳлчүктүң Дѳргүнек деп черинде кадарып турарлар. Чаңгыс аал. Чоок-кавыда чүгле хой кадарчызы Чондан сугнуң аалы ырак Бараанныг деп черде оймалыкта турар дээрден башка, ѳске аалдар чок. Ол аразы безин каш-каш километр.
Чайның ортаа айы тѳнүп, сѳѳлгү айы үнгелек. Чер, тайга-сыннар ногаан эриг-каазын кидин-не чайынналдыр чажыпкан үези. Куш даң бажында, чер чырып келири билек, Намчак уйгудан отту чаштап келгеш, кеттине тыркаштың, доңгууда соок шай артыын аякка иже каапкаш, далажы кончуг ѳѳнден үнүп чорупкан. Инектерин дилээри ол. Ол баштай инектерниң хонар-чыдар черин барып черзилеп кѳрүп кѳрген. Чогум инектер кежээ аалынга кирип келгеш, дус чылгап-чылгап, имиртиңней бээрге, чыдынынга бѳлдүнчүп чыдып алганнарын Намчак барып кѳрген болгаш четчезин билир. Ам ынчаарга олар хенертен чүүден коргуп, «шиг» кылдыр тоо быдаргай маңнажы бергеннерин шинчилеп, истеп хынап турары бо.
Боктаразында, истелгеден билдингени, бир-ле улуг истиг амытан келгеш, инектер чыдыны шѳлдүң эң-не кыдыында чыткан инекти аспактай кѳдүрүп алгаш, келген дужунда ырак эвес аргаже шѳлээн, далаш чок базып чоруй барган мындыг. Ол чүү-даа, кым-даа эвес, тояан адыг дээрзин о лам билип каан. Баскан изи чамдык черде ана чер аңдарган чүве дег, чымчак хѳрзүннүг ойбуң черлерни карартыр чире чүткүп чоруй баргылаан. Ынчанмайн аан, бүдүн улуг сувай инек чүктээн чүве. Ооң чүгүнүң аары та кайы-хире чүвези!..
Инектер оон хойгаштың, чер тарай маңнажы бергени ол иргин. Ол амытан бодунуң чижин алырының мурнунда, кажаа чанында ажык шѳлде бѳлүк чыткан инектерни бараадып харап, дээскинип, дээп чадап турган хире, ында-мында ооң баскан истери чыткылаан. Ынчап тура, чүү-даа болза дитти хона бергени ол ыйнаан, холу чедер олчазы болганы ийикпе, эң-не чоогун кужактапкаштың арлы берген…
Намчак хайыраканның изи-биле базып-ла орган. Аал ѳдээнден дыка-ла ырап келген ышкаш аңаа сагындырган. Адыгның шаа тѳнүксей бергени ол ийикпе, ол арганы одурутур кылаштап бар чорааш, ѳлүг инекти ооргазындан дүжүргештиң, ам черге сѳѳрткештиң базыпкан. Ол оруунга таварышкан чиңге шет ыяштарны тоор ужур чок чыттыр бастырып каггылап, а улуг чоон шиви, дыт ыяштарны оя-оя чоругулап, таваар бурунгаарлап бар чораан.
Ол чүъгүн сѳѳртүп ора, та канчап-ла ийик, оруунда узун доора ушкан улуг дытка чаа барып үстүргеш, холунга тудуп сѳѳртүп чорааны бир талакы будун ооруундан олчаан дѳзүнден үзе соп алгаштың, чѳгенген хире, хая-даа кѳрүнмейн, ол-ла уу-биле доктааш кылынмайн, ынаар-ла хере базып чоруй барган изи чыткан!
А инек бир буду чок дээрден башка бүдүн хевээр, ишти-хырны дартая хевире берген, дытка дартая хевире берген, дытка үскен олчаан сээк-мааска үгледип алган чыткан. «Хайыраан эътти, хайыраан инээмни! – деп хайныгып келген хараадаан сеткили-биле, — Оода-ла эъдин хеңмелеп аскылап каайн адыр!» — дээш, чугааланы аарак, чааскаан иженип кирипкен. Инээниң кежин белинде астып чорааны хынныг бижээ-биле шалыпкыны дегет соя шаапкаш, ишти-хырнын анаа-ла уштуп октааш, арыг коң эъдин кезектей үзе-чаза кескилээш, бедидир чанында турар ыяштарның будуктарынга холунуң чедер шаа-биле азып калгылааш, Намчак арткан инектериниң бараанын харап кѳѳр дээш, арганың кырлаң бедигээжинче базыпкан.
Ооң эктинде – октуг, ийи адар адыр-дүүргези, а белинде – курунда хынныг бижээ халаңайнып чораан. Кырлаң кырынче үнүп келгеш, кара чүвүрүнүң карманындан «Беломор» деп таакпы биле сереңги ушта соп келгештиң кыпсып алгаш, таакпызының ыжын буруладыр тыртпышаан, чоок-кавыда аяңнарже бараан харап, ыңай-бээр базып каап, боданып турган. Кырлаңның ындында кезек-кезек аргажыктыг аяңда ооң бир кезек дүнеки хойган инектериниң үзүү оъттап чораанын ол кѳрүп каан…
Намчак чүк быдараан кодан инээн чартык ай хире хоор аъдын мунуп алгаш, чоок-кавы арга-эзимнерни, дагларны эргий шаап, дилеп чоруп тургаштың четчелеп чыып алган. Чүгле чаңгыс борбак инек чок дээрден башка, четче. Ол бир эртен аъдын аалдан ырак эвесте ыйгылак иштинде кезек чиңге пѳштерлиг аяң черге узун аргамчы-биле ѳртей баглап кааш, черле эпти-ле чалаг кылаштаар чаңы-биле инектериниң үнген уунче оларны хайгаарап кѳрүптер дээш, чадаг базыпкан.
Намчак эдилеп мунар аът-хѳлүнге кончуг хумагалыг чаңныг. Аргалыг болза, аъдындан дер үндүрбезин бодаар. Кадыр дѳштерге безин аъдының кырындан дүшкеш, ооң чүген-чуларының узун-дынындан чедип алгаш кылаштаар. Чаңы ындыг. Ам бо удаада база чадаг базыпканы ол.
Ол аалының чанында узадыр сундуйуп баткан кырлаңны кырлады чоруткаш, ооң ужунда аңаа ушкашкан дег, кожагар бедик эвес дагның кырынче үне база бергештиң, дуу Хендерге хемниң кыдыында эзимчигештиг аяң дүвүнде таваар оъттап чораан инектерин харап кѳрүп орган. Олары томаанныг оъттап чорааннар. Кезек боданып ора, ол таакпылай берген. Аксы-думчуундан кѳк-куу ыштарны үзүктелдир үндүрбүшаан, ону долгандыр хээлей чуруп каан дег бойдустуң хевис эжинген дег чиңгир ногаан арга-сыннарны эргий кѳрүп, магадап, чарашсынып, ында-дүгде хѳгжүм аялгалаан дег янзы-бүрү үннерде эткилээн тайга-таңды ээлери – куштарның аялга, ыры-шоорун дыңнап, таалап орган. Ак-кѳк аяс дээрде хүн херелдерин черже чашканнап тѳккен дег, хүннээректеп турган.
Орта хенертен, Намчакты сактып келем дээнзиг, ооң мындаа адыгга бастырып каан инээ сагыжынга кире хонуп келген. Олурган черинден туп-тура халааш, аксында ызырган таакпызын черже дүкпүрүпкеш, одун ѳжүр базыпкаш, оъттап чоруур инектеринче чүгүртү кѳргүлээш: «Олар борта анаа оъттап чоруурлар эвеспе. Ажырбастар оң! А мен мындаа ыяштар будуктарында аскылап каан инээм эъътерин кѳрүптейн, адыр. Канчап барган эвес? Ыт-куш дою болган бе, азы адыг дойлапкан бе? Ону дѳгерезин чипкен бе? Чоп мындаа ол угда кѳвей-ле куштар шимээни үнүп ушканнар чүве эвейикпе? Ооң кежин ыяшта хере азып каан кижи мен. Ону бир хүн алыр апаар болгай. Баргаш келийн, адыр!» — деп иштинде бодангаш, ынаар далажып чорупкан.
Ол ынчаарда адыг базып каан сувай инээниң эъдиниң дугайында кадайы Ольгага чугаалаарга: «Ооң эъдин чигеш канчаар, хей! Ындыг чүве эъдин чивес дижирин кырганнардан дыңнаар кижи» — дээш кара-шору ынавас боорга, ол хевээр Намчак ынаар барбаан-даа. Харын-даа уттупкан хирелиг. Шынап-ла тыва чоннуң бир янзы ужуру бар: адыг-хайыракан базып каан, кокай-бѳрү чип каан, кудай-дээр ойнап каан, чаңнык-чуңнук дүшкен мал-маган эъди чивес дижир. Бурунгу ѳгбелерден дамчып келгени ужур-чаң ындыг.
Намчак даг кырындан баткаш, кырлаң кырынга үнүп келгештиң, ооң ары чартыында дыттар, шивилер, пѳштер, кезек сѳѳскеннер үнгүлээн эзимниң иштинче куду алзы, чоорту белдедир дыйлаңайндыр шѳйлүп ынаар-ла чорткан кокпа-орукчугаш эдерип базыпкан.
Ол-ла чоруткаштың оруунда бир-ле узун болгаш чоон черзи дыт доораландыр дүшкен черге келген. Ону оя-кыя баспайн-даа, ол-бо чартыынче шыппыраңнадыр кѳргүлээштиң, черзиленген дыт кырынче кашпагайы дегет үне халып келгештиң улуг тынгаш, мурнунда чыткан чүве эскербейн, черже далаш чок шурай берген. Боктазында, ол черге эвес, бир-ле чымчаш дээр чүве кырынга олура дүшкен.
Ол чүве шимчеш диген соонда, карак чивеш аразында «карт-хурт!» — диген дег болганда, туп-тура халааш, салып ыңай-ла болган. Намчак корткан уу-биле топтап кѳрүптерге, ол «авыра-азыра», улуг-ла даг-иргек кырында олурупкан, читкезинде агбагар дүктеринден ийи холдап ыяк-так туттунупкан шаап орган.
Адыг-даа кокпа орукчугаштан-даа үнмейн меңнээн-угаадаан, корткан аайы-биле эмдик чарнында кижи олуртупкан, дывылап мѳѳр-даа аргажок кыннып, бодунуң сыр кара маңы-биле угаан-кут чок бурунгаар даалыктап орган. Намчак-даа, даг-иргек-даа коргуушкундан үт чок угаан ышкынганнар, бот-боттарындан адырлыр чоктар.
Элээн ырак черге адыг мунуп шапкаш эр бир кѳѳрге, барып эртер оруун кежилдир черже ыргая ээге берген шет турган. Ам адыг ооң адаа-биле эртер ужурлуг. Намчактың угааны борта хѳнүгүп ажылдапкан. Адыг ыргак шет адаа-биле маңнап эртип бар чорда, ол оон ийи холдап туттунуп четтигипкен… Адыг ынаар-ла уу-биле мунукчу чок кизиредир караңайнып чорупкан.
Намчак адыгдан адырлып алгаш, кокпа-оруктан үнгештиң дорт-ла ыяштар аразы-биле карак-кулак чок аалының уунче маңнапкан. Та кайы-хире черге маңнааны ол чүве, бир миннип кээрге, бодунуң ѳѳнде маңнап келген турган. Ол ѳѳнче хенертен кире маңнап келгеш, бир-ле чүведен медээжок угаадаан-даа дег, арны-бажы ак тос дег агара ышкындырган, үнү база чиде берген, изиг-демирни долгандыр дүргени кончуг база аарак, тенек аараан чүве дег кылаштап туруп берген. Чүгле ооң холдары ол-бо сарбаңнаар, буттарында эргижирээн сапык идиктери дѳлдүрээр. А эктинде кеткени бѳдүүн куу костюмунуң ѳѳктери чежик, хѳрээнде шокар хѳйлеңиниң ѳѳктери база-ла шак ындыг ыжык, анаада чарылбазы бажында салыпкан чорууру куу пѳс бѳргү-даа чок, арны-бажындан дери-бузу бурулаан, дүъш эрте хонганда Намчак ѳѳнге эшкедээн, девидээн маңнап келгени бо.
Үлгүүр үстүнде орунда удуп чыдар чаш уруунуң чанында олурган кадайы Ольга биле үш харлыг оглу Роман база-ла ыыт чок, үннери чиде берген, Намчактың элдеп-эзин кѳргүскен чаңын кезек када аамайзы берген кайгап кѳрүп органнар.
— Э-эйт! Канчап бардың, Намчак? – деп, Ольга корга бергензиг, улуг кыдырык карактарын хере кѳрүпкен олче дыңзыг алгырыпкаштың, оглун бодунче чыпшыр туда айтырган.
Намчак ооң айтырыынга чүгле үлгүүр баарында турган кочалда сугже бир холу-биле имней айыткан. Ольга оглун черге тургуза каапкаш, дүрген-не үлгүүрден аяк ала тырткаш, дегийт кочалдан суг ускаш ашаанче сунган. Намчак суглуг аякты ийи холдап сирилээн холдары-биле сегирип алгаш, тѳге-чая харамдыгы ижипкеш, куруг аяан Оляже дедир сунган. Оозу база катап ускаш, олче сунган. Оон база. Намчак каш аяк ишти суг ижипкен соонда ам-на сири-кавызы чидип, деткерип, оожургай хона берген. Девидээн байдалдан намдап, орталанып орган.
Ол бир талакы согур, чиртегер караан солагай холу-биле оожум суйбай каапкаш, кадайынче хүлүмзүреш кылдыр кѳрүпкештиң, ам-на эрестии кончуг чугаалаан:
— Чок-чок, багай-согай эпчок чүве бодава. Мен анаа мен, Оль!.. Хм! Адыгуузун адыг, даг-иргек мунупкаш, элээн черге шаптым… Оон… ядара, девидей хона бергеним ол-дур ийин, Оля.
— Адыг?.. Каяа!.. Ѳршээ хайыракан! Кандыг-кончуг кортпас кижи боор сен. Кайгамчык! Ачаң ындыг кончуг кижи-дир кѳр, оглум! – дээш, Ольга шокар чечектерлиг, чолдак чеңнерлиг пѳс платьезиниң достагар хѳрээн холдары-биле куду алзы хере туткулапкаштың, чанында турган оглунче эргелелдии-биле хүлүмзүре кѳңгеш, оозун холунга кѳдүрүп алган…
Намчак-биле болган болуушкунну ѳг-бүле аразында сайгарып чугаалашкаш, түңнээннер: изиг хүнде ушкан улуг дыт хѳлегезинге хѳлестенип чыткан даг-иргек кырынче, о лону кѳрбейн шурай берген болган. А даг-иргек кижи мунуптарга меңнээн уу-биле маңнап чорупканы ол чүве-дир…
Ынчап Намчак улуг адыг мунган…
Ол Намчак Донгакович ам Хову-Аксы суурда ѳг-бүлези, ажы-тѳлү-биле чурттап орар. Бодун кѳѳрге ортумак, чазадак сынныг эр ийин. Шагда аныяамда арга иштинге хѳлестеп чыткан даг-иргекке душ болуп таварышкаш, тоол-домакта чүве дег, ону мунганым шын чүве деп бадыткаар кижи.
— Чүге-ле кайгамчык, кѳк-хүндүс дал-дүъш эрте хонганда, ушкан дыт баарында, артында кокпа-орукчугашка дивес силер бе, хѳлестеп чыткан дайзын ийик ол, арга улуг делгем-не болгай. Билдингир чалгаазы хайынгаш, ноюрзап, мажаарап чытканы ол ыйнаан ооң – дээш, даг-иргекти сактып чугаалааш, ол чаза-ла каттырар ѳңнүк.
А инекти ол тѳлевээн. Улуг озал-ондактыг таварылга дээш совхозтуң удуртур-баштаар чери тускай хыналда комиссиязы тургускаш, ѳлген инекти мал чизезинден үндүр актылап чорудупкан…
Соонда Дѳргүнек деп черниң чоок-кавызынга адыг шимээни дыңналбастаан. Даг-иргек кижиге мундуртупкаш ол делгемнерден угаан-кудун ышкындыр корткаштың ырап-узап, баш углаан черинче дезипкени ол болгай аан…
1987-88 ч.
ШАЛА АДАА
I.
Кежээкиниң алды шак үези.
Арага аймаа садар садыг чанында чүък машиназы турган. Ооң кырында алды-чеди кижи олурган. Олар шупту ѳшкү кежинден даараан аскыр негей чагылары-биле так кылдыр бүргенипкен, ырак орук чоруурунга белен олурганнар. Машинаның чолаачызы садыгже киргеш чидип, сураг барган…
Январь айның кидин кончуг соок тынган каржы үези. Долгандыр даглар бүргээн суурну кыштың чыккылама соогу шаң-туманын үрүп, хаарып келген. Чычаан кырында олурганнарның бирээзи:
— О! Шо-шо! Соогун, дүрген чорупса! – деп, думчуктап химиренген.
— Харын аан! – деп, база бирээзи аңаа улашкан. Ол аразында садыг эжии дагжаан соонда, машинаның хѳрээниң эжии ам-на «шак!» кылдыр ажыттына берген. Чолаачы машиназын хѳделдиргеш, чоруурум ол дээнзиг, ийи катап «Дүт-үт! Дүт-үт!» кылдыр сагындырыг медээзин берген. Хенертен кайыын чеде хонуп келген кижи ийик, ооң кырынче, ыяшче шураан дииңчигеш дег сырбактанып, хѳвеңниг хѳректээштиг аныяк эр кашпагайы кончуг үне халып келген.
Машина кырында олурганнарның бирээзи:
— Ой-ой, Буян! Кай баарың ол чүвел? Бис ырадыр баарывыс ол-дур! Бо соокта доңуп болур сен. Дүш-дүш! – деп, ол эрже алгырган.
— Ажырбас! – деп, кыска харыы дыңналган. Машина кудумчуну куду шимчеп, чаа-ла маңын ап чорда, машинаның хѳрээниң кырын бир кижи чаа соктаптарга, чолаачы турупкаш, кабинаның соңгазындан бажын ѳндейтир уштуп келгештиң:
— Чүү болду, эштер? – деп, кырында олурганнарже алгырган.
— бо Буян борта дүжер кижи. Дугур сугже кире бер, оол. Демин аразында бир шил салыпкан, ашак-кадай пактаан турдулар. Эзирик кижи-дир сен, оларда арага кѳвей деп бил. Че-че! Дүш, Буян! – деп, демги-ле алгырып чораан эр Буянны албадаан.
II.
Буян кирип кээрге, узун столдуң ол-бо ужунда дужааштыр олурупкан ашаа-биле кадайы аразында хорадашкан олурганнар. Дугурнуң кадайы Калчанмаа Буянның ырак тѳрел угбазы болур кижи-дир. Ол Буянны кѳрүп кааш аңаа ашаан чарбып, хоптап медээжок болган.
— Бо арагачы честең хүнзедир арагалап келди, Буян, чагыр! Алды-чеди ажы-тѳлүн-даа бодавас, ам хлеб садып чиир кѳпеек безин артпаан, дѳгерезин бо арага садып, маңгыстапканы ол. Хамык улуг-биче кадайлар-биле кыяңнажып арагалаар, саваажок хей!
— Че-че, Калчанмаа, болзун! Аштып орба! Бодуң база кады ижип хүнзеведирң бе. Аа, чуржум арага эккелген боор! Буян, арагаң кут, че!
— Күжүр честей, менде арага кайда боор ийик, чарык доскаар дег кижиде. Борта бертен-не келдим. Дедир авам сугже чанар дээш машина кырынга олуруптарымга, ында Билчирек акый олурду. Бо бажыңга зонуп ал дээш дүжүрүп каапты.
Эртен Буян Эзирлиг суурга келгеш, эш-ѳѳрү, таныш-кѳрүштери-биле чаа-ла арагалаан. Кежээ миннип кээрге, эвээш-биче акшазы-даа кайда боор ийик, кармактар дүвүнде кыңгырт дээр согур кѳпеек безин чок, салгын эстээр болган. Ам дүрген чанмааже хоржок, чорумал машиналарга-даа туттунупкаш, эъттиг-шайлыг авазы сугже чоруп орза эким ол деп девиржип, машина кырынга халаң эзирик олуруп чытканы ол чүве-дир.
Буян бот-борзаң, үжен хар иштинде, Эзирлиг суурнуң кожазы боор «Бурунгаар!» деп аттыг совхозта машина-трактор септээр септелге черинде дуңзаачылап ажылдап турар. Эзирлиг суурга бичии херектиг келгеш эш-ѳѳрүнге таварышкаш, бодунга автобус хѳлезилээр акша безин арттырбайн чооглапканы ол. Суугу кыдыынга отка чыннып олурда, Дугур биле кадайы ам база-ла аразында хорадажып эгелээннер. Оларның кайызының-даа аксындан үен-даян сѳстер ужугуп үнүп-ле турган. Аастар ѳл болгаш чүгле отка кыппас болган. Халаң эзирик Буян эпчоксуна берген. «О, боктазында! Бо-даа болбаан улус-тур! Ѳске таныш-кѳрүш сугга даң атсып аар-дыр» деп, иштинде шиитпирлей шаап алгаш, эжик үнүп бар чорда, соондан:
— Хойт! Хойт. Буян, адыр! Бээр кел! Чугаа бар! – деп, Дугур кыйгыра берген.
Буян дедир ээр ужурга таварышкан.
III.
Дугур улуг кидис идиктиг, чолдак күдүжең сынныг, бажында багай үстүг кара эрги бѳрт салган, бир караан эпти-ле базып алыр чаңы-биле астыйты кѳрүпкен, стол мурнунда дазайтыр турупкан, бир холу-биле шалаже айыткаш, чалынганзыг мыйылаан:
— Буян! Күжүр чуржум, шала адаанда оңгарда ийи кижи бар. Уштуп кѳр! Дилээм-дир.
Бажының дүктери чараа-чечен дег, дыраваанындан адыя берген, хѳѳ дег кара арынныг, узун, хирлиг кара даалымба платьелиг, багай элей берген кандаазын кеткен, Калчанмаа тургаш:
— Ой-ой, дом! Шынап-ла ынчап кѳрем, ажы-тѳлдүг эшпи хирезинде, ынаар чүге кире берген дээр силер! Бужартаан! Ашаа келзе, бисти ат кылыр. Ѳршээзинде!.. – деп, ашаа-биле чаа-ла үен-даян сѳстер октажып турганын шагда уткан, ашаан деткип, Буянны дилээн.
Ээдергей, хүнзедир арагалап хүнзээн Буян ол ийи кижиниң билдинмес, ужур-утка чок чугааларын аайын тыппайн алаң кайгап, бирде Дугурже, бирде ооң кадайынче кѳрүп, хейде-ле хѳвеңниг хѳректээжиниң ѳѳктерин чешкилээн.
— Че, бо оңгар аксын ажыт! Оха-ай! Ол-ла! Шуут ажыда тыртыпкаш, ѳскээр салып каг! – деп, Дугур Буянны дужааган.
Буянның чаңы ындыг, эглиңейнип турар чаш хаак дег, чымчак, улус аайындан эртпес, чѳпшүлү бурундуктуг буга-ла.
Буян шала адааның аксын ажыткаш кѳрүптерге, ханызы сезен-тозан сантиметр хире оңгар боорга, белиңнеп:
— Па, па! Кандаай чүвел! Подвал эвес ышкажыл мооңар! – деп алгырган.
Калчанмаа тургаш:
— Ынаар ындынче чоорту улуг үт бар. Сен дег кижи ынаар чайлыг союп кире бээр, ажырбас. Ээге бер! Охалай! Ам суйбаттынып чүткүп кир че! – деп эрни дужааган.
Буян ооң иштинче кире бергеш, доңгайгаш, ыңай-бээр черзилей кѳргүлептерге, үт кончуг улуг эвес боордан башка, ол дег кижи чүткүп кире бээр хире оңгар кара үттү кѳрүп каан.
— А ында кымнар бар чүвел ынчаш? – деп, ол Дугур суглардан сонуургаан.
— Биске база бичии уругларывыс ынча дидилер. Кире бергеш, кѳрүп каар сен.
— Ма, сереңги! Чугаалап кѳр, үнүп келзиннер, кежээ дүшкенде.
IV.
Буян Дугурларның сүмезин ёзугаар, ол үт-биле союп кире бергеш, кайгай берген. Ишти дээрге делгем улуг, иштинге кижи доңгайып алгаш, кылаштап болгу дег – оңгар. Чылыы кончуг. Дугур суглардан алганы сереңгизин кыпсып шаккаш, чырыдыптарга, азыг черде хокпайжы берген бот-боттарындан аразы ырак орган улуг-биче ийи кижини кѳрүп каан.
— Эйт! Ѳңнүктер, силерни үнүп келиңер, дүне болду деп, Дугур суглар сѳглетти – дигеш, Буян одун шаппышаан, оларны кыйгырган.
— А ында ѳске кижилер чок-тур бе, акый? – деп, аныяк херээжен үн оон айтырган.
Буян айтырыгга харыылап четтикпейн чорда-ла:
— Мээң авам, ачам сугларны кѳрдүңер бе, акый? – деп, айтырыг салган бичежек чиңге оолак үнү анаа улашкан…
Оларның аразында куру гак арага шили сереңги чырыынга үнелиг эртине хүн караанга чайыннаан дег кылаңнаан. Буян оларның ынаар чүге, канчап кире бергенин олардан сонуургап айтырган.
Бирээзи бичии, алдыгы класстың ѳѳреникчизи он үш харлыг Түлүш Болат болган: «Мен авам-ачамның бир шил ак арагазын оорлапкаш, бо ѳгнүң оглу Слава-биле кады бо оңгарже шенеп ижер дээш кирип келдим. Ол менден бир класс куду кижи. Эжим ижеринден корткан. Мен чааскаан дѳрт-беш катап стаканга суг-биле холуп, бичиилеп кудуп ижип тургаш, ооң соонда билбес-тир мен. А бо угбам та канчап бээр кирип келген кижи, билдинмес. Миннип кээримге, орар чорду. Бажым аарып, кускум кээп тур» — деп, мүн-не Буяндан чажырбайн чугаалап берген.
Ол Болаттың ада-иези кайызы-даа кончуг арагалаар, чокшур-содаалажырын караа-биле кѳргенин сактып орган. Ийет, яблоко яблонядан ырадыр дүшпес – деп, Буян боданып олурган.
А ѳскези суурда ѳг-бүлелиг, чээрби сес хар үези, улуг кыдырык карактарлыг, узун чаштыг, шилгедек арган сынныг, чарашсымаар арынныг Оюу деп херээжен болган. Ол Буянның иезиниң даайы кижиниң уруу бооп тур.
Ол: «Бо бажыңга арага ижип турганымны билир мен, а миннип кээримге, мында болдум. Хевим чок, чанагаш, канчап барганы ол чүве, акый? – деп, Буянга акызы кижи болурга ажыы-биле миннип-тир. Буян олар-биле караңгы черге аай-дедир чугаалажып олурда, ыя аразында оларның кырында, бажың иштинде, бир-ле кижи аргада хѳректенген адыг дег, медээ-хадаа чок хѳректени берген.
— Садараан, саваажок хейлер! Бээр үнгүлеңер, сектер! – деп, Оюунуң чээрби ажыг хар үезинде кады тѳрээн дуңмазы оол, алажы дег узун-чаагай мага-боттуг Хавалдайның эзирик долгай үнү чиртилээн.
Буян багай чүве болурун билген дег, корга-корга:
— Мен-дир мен, дуңмам! Буян-дыр мен – деп, чугаалаттына-чугаалаттына оңгар иштинден бир дугаарында соястап үнүп келген.
Чада дег узун Хавалдай:
— Ах, кончуг маңгыс! – дээш, чолдак арган, кырза дег Буянның эктинден туткаш, шаар ѳрү кѳдүрүп-кѳдүрүп шала кырынга хере шаап октаптарга, ооң бодундан ийи-үш хар биче кыс дуңмазы, Рита согугдан оңгарлып чадап чыткан Буянның арны-бажынче кышкы кыс сапык идиктери-биле акызынга улажып тепкилеп, эттеп эгелээн. Буян чүве-даа чугаалаар аргажок тын девичеп, арны-бажындан, аксы-думчуундан хан аттыккан шала кырында, келген согуглардан бажын чажырып, «Хейде-ле бээр чедип келдим!» — деп, иштинде боданмышаан, дыгдына берген чыткан. Хавалдай база-ла Буянның ужу-бажынче буттары-биле дуңмазынга демнежип тепиклеп шаг болган. Бажың иштинде бир ѳрээлде Дугурнуң бичии уруглары эттээшкин кѳргеш, ыглажып алгыржы бергеннер. Хенертен бажың эжии ажыттынган соонда, «Дружинник» деп бижиктиг кызыл пѳс холдарында баглаан алды-чеди аныяк орус эрлер маңнажып кирип келгеннер.
— Чүү болду? – деп, айтырганнар. Оларның айтырыынга Хавалдай эриннерин ызырып, диштерин кыжыраткаш, аксы ажык шала адаанда оңгарже бир холу-биле кожаңнады айыткан. Ол ынаар кѳргеш: «Үнүңер!» — деп хѳректенген. Оңгар иштинде, бир-ле чүве шылыраан дег болган соонда, Оюу хѳрээнде хѳвеңниг хѳректээш кеткен, белинден ѳскези иеден тѳрээн эмеген-чанагаш бо соястап үнүп келген.
— О, ѳршээзинде – дишкеш, Ритадан ѳскези хая кѳрнү бергеннер.
Рита угбазының кырынче бодунуң кедип чорааны узун кызыл ѳңнүг кышкы тонун дыка дүрген ушта тырткаш, октавыткан. Ол угбазынга идик кылдыр эжик аксында турган Дугурнуң бродни идиктерин кетсип алгаш, а боду аксыда турган хѳвеңниг хѳректээш кедипкеш, шалада олурган Буянны «ыт!» дигеш, бир тепкеш, Оюуну эдертипкеш, үнүп чорупкан.
Дружинниктерниң бирээзи, узун орус эр аксы-думчуундан хан тѳгүлген, арны-бажы ыжык-кѳк Буянче кѳргеш:
— Сен демин чаа садыг чанынга турдуң чоп! Кайы чап кадында бээр маңнап четтигипкениң ол чүвел? – деп, оон кайгап айтырган. Харыы орнунга ол эриннерин оң холу-биле аяар суйбап тутукулаан, а хомудалдың карак чаштары арнында ханныг-дестиг чаагын куду кылаңнажып чаржып, шалаже дамдылап бадып турган.
А Хавалдай:
— Ам-даа база бир дайзын бар! – деп, оңгарже айтыр салаазы-биле имнегилээш, ону долгандыр хүрээлеп алган турганы дружинниктерже эзирик караан имирерти кѳрген. Оларның аразындан шала бичежек мага-боттуг ийи оол, Хавалдай «Дузалажыңар!» — деп, дилээнзиг оларже кѳрүптерге, ол болбазыкпе, бис билиил дээнзиг, шала адаанда оңгарже моортайлар дег караш кылдыр союп кире бергеннер. Ша-даа болбаанда ында чаштынып чыткан, чүдээн Болатты үндүр соп эккелгеннер…
Шупту чүве дооступ турда, бажың ээлери Дугур биле Калчанмаа бо-ла эдержип алган кирип келгеннер.
— О, диведим бе сени, чана бер азы удуп чыдып ал дом деп, ол-ла-дыр ам! – дигеш, ыжык-бузук сыпыгыр бичии карактары кѳзүбестээн Буянче кѳргеш, Калчанмаа угбазы каттырымзай аарак, иштинде бир-ле чүвеге амырап, хыы ханган дег узун калбак думчуунуң бажын холу-биле нугуй иткилээш, чугааланган…
… Куу туман кырында кѳжеге дег астына берген, ол-бо чартыында кезек-кезек ховужуктарлыг, хертеш-хертеш дагларны «ак чоорган» хар шуглавыткан. Ынаар шаараш ыяштарлыг арыглар эриктерин таңныылдаан дег, чайынды суунуң тыныш-бузун үндүрген хемчигешти дургаар мурнунче, талыйтыр аргамчы дег шѳйлүп чоруткан орук.
Дүъш үези хиреде орукту караа хапыгыр ыжык, арнында балыгларлыг, кара ѳңнүг хѳвеңниг хѳректээштиг, бѳргүнүң халбаңнарын дуй багланыпкан, хѳвеңниг чүвүрлүг, будунга ѳй кидис идиктиг, а ооң хончуларын чода ортузунга чедир аңдарып алган, холунда хой кежинден даараан чылыг хол хаптарлыг аныяк эр оккуру кончуг аскаңнавышаан, кылаштап бар чораан. Ол Буянның Эзирлиг суурдан совхозче Хавалдай сугларга бир будун аскадыр чула эттедип алгаштың чанып бар чорууру ол.
Буян дүүнгү таварышканы болуушкунну бодап келгеш, бодун кончуттунуп чораан: «Ол боор, арагага чазыйлап хандыкшыырга, кем-херекке онаажыр сен, язы!.. Баък тѳрелдерден хары кижилер эки. Эки бодан. Сени-даа…»
Дружинниктерниң, участок шагдаазының чугаалары сагыжынга таңмаланып арткаш, ону хѳлзедип чораан.
Дугур биле Калчанмаа ону шала адаанче киирипкеш, ол аразында Оюунуң бажыңынга маң-биле маңнажып четкеш, ашаа чок боорга, кожазында бажыңда ооң дуңмаларынга медээлепкеш, а оон дарый дружиннинктерни кыйгыртып-дырлар.
Хүндүс Оюу Дугур суглар-биле араглааш, оларның бажыңынга ужуп калган иргин. А ол хүн Калчанмаа ашаан ужуп калган Оюуга хүннеп турганын ол бажыңга үнген-кирген бичии уруглар дыңнаан бооп-турлар. Ийе, бүгү чүве билдинзе-даа, чүгле Оюунуң шала адаанда оңгар иштинче чанагаш канчап кире бергени кымга-даа билдинмес, баажызы чок тывызык дег, ынчалдыр чажыт болуп артып калган.
Ийет, «Бир эвес орукка тайып ушпас дизиңзе, бодуңнуң сооң-мурнуң кичээнгейлиг хынап кѳрүп чор, Буян» — деп, участок шагдаазының сѳстери дыңналып чораан.
«Шын!» — деп, химиренгеш, Буян балыгларлыг арнын камныы кончуг бир холу-биле суйбааш, совхозка чедир эвээш километр артканын билгеш, далаш-биле боданы аарак, аскаңнавышаан базып чорупкан…
1985 чыл
